“Voor mij is opera véél meer dan alleen muziek,” zegt de Israëlische regisseur Sjaron Minailo. “Het klinkt misschien een beetje hoogdravend, maar mijn internetopera past helemaal in de traditie van Richard Wagner. Soul Seek is echt een multimediaal gesamtkunstwerk, waarin mode, webdesign en digitale media, spel, cinema, theater, dans en experimentele muziek tot één geheel samenvloeien. Zonder dat één element de overhand heeft.”

Soul Seek van Studio Minailo is de eerste internetopera ter wereld. Op www.slsk.nl is deze opera gratis te bekijken, verdeeld over vijf scènes van ongeveer vijf minuten – met cliffhangers. Minailo: “Wie weet is ergens op een obscure site in Sri Lanka nog een andere opera online gezet, maar dit is de eerste opera die helemaal voor het internet is gemaakt.” Hij grijnst. “Nu hoop ik dat Soul Seek zo snel mogelijk viral gaat.”

Click here to view the embedded video.

Als regisseur is Minailo verbonden aan het Kameroperahuis. Ik leerde hem kennen tijdens onze studie Theaterwetenschap en samen maakten we een paar jaar onbegrijpelijk, vreemd bewegingstheater. Minailo studeerde af op zijn eigen kunstvorm: de MTV Opera. Een vermenging van hedendaagse opera, woest experimentele muziek en de snelle beeldenstroom van MTV-clips.

Soul Seek is het geesteskind van Minailo en componist / zanger Anat Spiegel. In vijf korte hoofdstukken toont de internetopera de bizarre wederzijdse obsessie tussen een flamboyante nachtclubperformer (gespeeld door Spiegel) en een haar eenzame bewonderaar (actrice Mira Helmer). De twee worden samengebracht door een spookachtige vrouw (danser Sophie Maczewski) die als een witgeschminkte doodsengel gewapend met twee mysterieuze speeldoosjes het lot van de twee vrouwen lijkt te sturen. In nachtmerrieachtige scènes verwisselen de vrouwen meerdere malen van rol, en van lichaam.

Minailo lacht.

“Mijn werk gaat bijna altijd over psychologische oorlogsvoering én fysiek geweld tussen vrouwen. Misschien is het verknipt, maar ik verdien de kost met vrouwelijk lijden.”

Zowel qua thema als in de beelden verwijst Soul Seek naar de iconische film Persona van Ingmar Bergman, die Minailo vorig jaar ook tot opera bewerkte, en David Lynch’s vervreemdende Mulholland Drive. De scènes worden voortgedreven door een dreigende soundscape, electropop, hoekige John Zornachtige kamermuziek en Spiegels warme, veelzijdige en soms croonende stem – die doet denken aan de expressieve rauwheid van P.J. Harvey met een losse, jazzy timing.

“Muziek is voor mij een taal zonder duidelijke betekenis. Soms lijk ik meer een choreograaf dan een theaterregisseur. Mijn regie werd gestuurd door de muziek en de sferen, beelden en gebeurtenissen die daarbij naar boven kwamen. Het is zeker geen lineair verhaal, maar door het gebrek aan houvast ga je juist heel aandachtig kijken en luisteren.”

Als tieners zaten Spiegel en Minailo samen op de Thelma Yellin theaterschool in Tel Aviv, sindsdien werken ze samen. In 2009 werd Minailo gevraagd om tijdens de Operadagen Rotterdam een derde voorstelling te presenteren, naast zijn producties Elektra | Erwartung en La Femme Humaine. Minailo en Spiegel besloten een soapopera te maken – letterlijk en figuurlijk – bestaande uit vijf korte scènes, gespeeld in de foyer. Minailo:

“Dat hadden we in no time in elkaar gezet, maar we wilden er allebei graag nog op door.”

Drie jaar later kwam Soul Seek tot stand met een minimaal budget, en de grotendeels vrijwillige inzet van alle betrokkenen. In vijf dagen werd alles opgenomen. Toch heeft het project niets van de ongepolijste do-it-yourself grofkorreligheid die je daarbij zou verwachten.

“Ik ben een enorme esthetische zeikerd. Ik houd erg van die strakke, gelikte en mooi uitgelichte beelden.”

“Maar dat streven naar schoonheid is nooit een doel op zich, en zeker niet gebonden aan geld. Met een paar spotgoedkope LED-lampen en een HD camera kom je al een heel eind. Daarnaast had ik een team van goede mensen om me heen verzameld, die allemaal aanvoelden dat dit een heel bijzonder project zou worden. We hebben àlles en iedereen in onze omgeving ingezet om iets nieuws te kunnen maken. Heel postmodern allemaal.”

Met een 24-uurs radiomarathon stopten álle Nederlandstalige uitzendingen van Radio Nederland Wereldomroep. Na 65 jaar.

DANIËL BERTINA

Peter van Beem zit aan de zwarte koffie. Als coördinator van de Nederlandstalige afdeling van Radio Nederland Wereldomroep is hij al sinds donderdagochtend in touw. “Ik moet vandaag nog door tot een uurtje of drie ‘s nachts. Maar dit werk is en blijft verslavend, ook al is het de laatste uitzending.”

Gisteravond stopten alle Nederlandstalige radio-uitzendingen van Radio Nederland Wereldomroep, na een 24-uurs radiomarathon, getiteld Tot zover de wereldomroep. In 24 uur kwamen aan de hand van 24 thema’s en gesprekken de meest memorabele nieuwsfragmenten uit de geschiedenis van deze publieke omroep voorbij – van de eerste opnames uit 1947, tot gisteren.

Na 65 jaar is het gedaan. Door de opgelegde bezuinigingen wordt de Wereldomroep gedecimeerd en verliest hij zeventig procent van het jaarlijkse budget. Van de 350 werknemers worden er 270 ontslagen.

Radio Nederland Wereldomroep werd wel ‘de bekendste Nederlandse omroep in het buitenland en de minst bekende omroep in Nederland’ genoemd, vertelt Van Beem.

“In Nederland waren we vooral bekend als de campingzender voor vakantiegangers, maar we waren eerder gericht op het aanbieden van specifiek nieuws voor de 1,3 miljoen Nederlanders die in het buitenland wonen: de expats en emigranten. Dat is nu ook afgelopen.”

Internet, smartphones, sociale media en satellietverbindingen hebben radioberichtgeving overbodig gemaakt, redeneerden de beleidsmakers. Maar dat is veel de kort door de bocht, stelt Van Beem. “Men lijkt zich niet te realiseren dat slechts 28 procent van de wereldbevolking toegang heeft tot internet. En met het uitdunnen van de redactie verdwijnt ook de mogelijkheid om gerichte nieuwsberichten voor ‘Nederlanders in den vreemde’ te produceren, ongeacht het medium.”

Vanaf volgend jaar zal de Wereldomroep onder de paraplu van het Ministerie van Buitenlandse Zaken zich nog uitsluitend richten op vrije verslaggeving en het aanbieden van onafhankelijk, kritische informatie in delen van de wereld waar de (pers)vrijheid onder druk staat. Gericht op de jongere doelgroepen, in bijvoorbeeld China, Afrika en de Arabische wereld. Van Beem: “In dit zogenaamde Free Speechproject gaan we werken als klein productiehuis, waarbij we binnen ons internationale netwerk een trainingscentrum gaan opzetten voor jonge buitenlandse journalisten.”

Met het Free Speechproject krijgt de Wereldomroep vier jaar de tijd om een kwart van de inkomsten zelf te genereren, vertelt vertrekkend directeur Rik Rensen. “Ik was een groot voorstander van de verzelfstandiging van deze omroep. Maar er kwam geen overgangsregeling om óók ons nieuwsaanbod voor de expats en emigranten in stand te kunnen houden en we kregen geen enkele kans om gefaseerd te privatiseren. We zijn het slachtoffer geworden van een giftige politieke cocktail, waarbij veel politici alleen maar keken naar de eisen van de heer Wilders.”

“De politiek heeft ons een botte bijl in de nek gezet,” zegt Rensen. “Dat we worden gedwongen om helemaal te stoppen met de Nederlandstalige uitzendingen is doodzonde. Natuurlijk moet er bezuinigd worden, maar de Wereldomroep is disproportioneel hard getroffen. Het is rücksichtsloze kaalslag.”

Terug naar de 24-uurs radiomarathon. De medewerkers hebben de lobby van het Hilversummer mediacomplex geannexeerd, en omgebouwd tot een soort guerrillaradiostation. Een constante stroom van nieuwsgierige bezoekers en luisteraars laat zich rondleiden. Voor de laatste keer.

“Het is een bittere pil,” zegt Van Beem. Hij werkte 35 jaar voor de Wereldomroep; in tien verschillende functies. “Dit was een verslavende organisatie om voor te werken, want als journalist leerde je écht over je eigen horizon kijken. Met het organiseren van de marathon kon ik daar nog even op doorgaan. Nee, ik heb geen idee hoe mijn eigen toekomst eruit ziet. Daar ga ik pas maandag over nadenken.”

Interview DANIËL BERTINA / video WIJBRAND SCHAAP

Springdance sluit op 28 april af met een opmerkelijk dansconcert. Beeldend kunstenaar en choreograaf Tino Sehgal maakte een bewegingsstuk op muziek van componist Ari Benjamin Meyers, dat uitgevoerd wordt tussen het luisterende publiek.

Click here to view the embedded video.

DANIËL BERTINA

The Young Makers Marathon For Your Eyes Only at Springdance features performances by students from the influential dance academies School voor Nieuwe Dans Ontwikkeling (The Netherlands) and P.A.R.T.S. (Belgium). I had the pleaure to see two of them.

Cow’s Theory by Cecila Lisa Eliceche (P.A.R.T.S.) is a hyperintense piece of contact dance. Three female performers move at super slow pace, wrestling eachother in balanced loops, reminicent of multi-armed Hindu god Shiva tied in a knot. Pushing, pulling, dragging eachother along. First slow, then fast, moving from claustrophic distances to wide swirls. At glance, it seems standard contact improvisation. That is, until you realize that certain movements return again and again. The very elaborate sequence of moves, which at first nothing more than grabs and pulls, are repeated with increased intensity from one dancer to the other. Cow’s Theory is equal parts erotic, violent, and cooperative – the three women from a sensitive balance act, where individual actions have immediate consequences for the rest.

At times, they also expand their movement with vocal accents. Sighs, but also shrieks and indecipherable phrases which seem to emphasize their actions, and are also used as a means of timing. The performance itself seems endless because of the trance-like repetition and slow, deliberate movements building up in speed, but also occationally their slowing down unexpectantly. Allthough intense and uncomfortable, Cow’s Theory is above all consoling. The three dancers form a trinity of movement and purpose. They are not alone, and neither are we. Our actions – however small – will resonate and affect others.

By contrast. Parkin’son by SNDO choreographer Guilio D’Anna seems a far more personal performance. It’s a heartbreaking, autobiographical interaction between a young dancer and his Parkinson’s stricken father. Interspersed with fragments of recorded monologue, introducing the two men, and telling their story.

Brutally honest, Parkin’son shows the ambitious young man, at the peak of his physical abilties and at the start of his carreer as a dancer, confronted with fear of his own mortality. Refusing to accept the degenerative consequences of his father’s illness. The performance is both hilarious and sentimental – in a good way – in the way that is shows a father and son coming together to create art, but also to reaffirm their love. As for Guilio D’Anna. he wants to die at old age, in his father’s arms. The same way he came into this world. A beautiful absurdity.

See our liveblog: here

DANIËL BERTINA

“We’ve been working on some songs and dances,” zegt beeldend kunstenaar Martin Creed, bijgestaan door zijn vijfkoppige band en vijf balletdansers. In zijn fragmentarische voorstelling onderzoekt Creed de relaties tussen de vijf basisposities uit het klassiek ballet, de springerige off-beat ritmes van zijn postrockbandje, en Creeds eigen videokunst. Dit is zijn eerste choreografie en dat is te merken. ”Works No. 1012 Ballet” voelt té schetsmatig en mist spanning. Ondanks de ranzige video’s.

Click here to view the embedded video.

Mechanisch bewegen de dansers zich over het podium. Als balletrobots. De absurdistische liefdesliedjes van Creed en consorten worden afgewisseld door hun statische, cyclische dans, op de klanken van losse noten of toonladders. De ballerina’s beperken zich tot vijf basisposities, maar de volgorde van de bewegingen blijkt heel complex.

De speelvloer is uitgemeten en opgedeeld met kruisjes, precies de lengte van één volle stap, waardoor de dansers zich kunnen oriënteren in de ruimte. Ze bewegen versneld of vertraagd, soms in canon of echo. Ze zijn onderworpen aan mathematische spelregels en stemmen hun bewegingen precies af op de dynamiek van de muziek. Maar in alles volgen ze de klanken van de grillige bandleider Creed. Na elke scène verdwijnen ze één voor één door een zijdeur, net zoals ze zijn opgekomen.

Het zijn vooral de kleine, spaarzame interacties tussen de dansers en muzikanten die ”Work No. 1012 Ballet” interessant maken. Toch blijft de voorstelling een serie kunstjes zonder grotere spanningsboog en blijft het té vrijblijvend. We gaan van schets naar schets. Van liedje naar dansje naar liedje, met op de achterwand geprojecteerde fragmenten van Creeds bij vlagen erg geestige, soms erg ranzige videokunst.

Click here to view the embedded video.

Creed heeft een reputatie voor uiterst minimalistische, what you see is what you get conceptuele kunstwerken. Zo won hij in 2001 de Turner Prize met zijn ”The Lights Going On and Off (Work No. 227)”, waarbij hij de zaallichten van één van de expositieruimte in de Tate Gallery aan en uit liet gaan. Of hij liet om de dertig seconden, vier maanden lang, een atleet door de Tate Britain rennen. Ook zijn zeer heftige en abjecte videokunst is net zo zorgvuldig bedacht en uitgewerkt.

Opeens is ”Work No. 1012 Ballet” afgelopen. Heel abrupt en onbegrijpelijk. Schijnbaar nog middenin een dansscène. “OK, that’s is,” roept Creed met een demonische grijns. Hij legt uit: “Tonight, we’ve been trying out some bits and pieces.” Daar moeten we het mee doen.  Het zaallicht gaat aan en onmiddellijk begint het nagesprek. Creed krijgt een fles champagne in de handen gedrukt en de gespreksleider vraagt of het publiek de kunstenaar nog iets te vragen heeft.

Gedurende dit alles speelt tegen de achterwand een scène uit Shit Film, ook videokunst van Creed. Een Aziatische dame hijst haar jurk op, hurkt, steun, kreunt en gaat pontificaal zitten kakken. Een handjevol mensen vlucht meteen de zaal uit. De rest blijft nog even zitten. Stomgeslagen.

Creed haalt zijn schouders op: “Dáárom  houdt ik ook zo van galeries. Die hebben geen stoelen, dus kan je sneller weglopen.”

Work No. 1020 Ballet door Martin Creed. Gezien: Akademietheater, donderdag 26 april.

DANIËL BERTINA

Wat is zwaartekracht? Wat is lucht? Wat is adem? In Untried Untested van choreograaf Kate McIntosh onderzoeken vier vrouwen met simpele middelen de magische werking van de natuur. Ze zijn gewapend met tientallen zwarte ballonnen, een kluwen scheepstouw, een handjevol veren, een paar zakken aardappels, windmachines en tl-lampen, een speelvloer van pakpapier. En hun eigen lichamen. Helaas blijft die verwondering té ver op afstand door het vreemde, onevenwichtige tempo.

Bij binnenkomst is de speelvloer leeg en rommelen de vier performers van Untried Untested achteloos met hun rekwisieten. Een voor een lopen ze op en bezaaien de speelvloer met zwarte ballonnen. En ze verdwijnen weer. Vanaf de zijkant beginnen drie windmachines te blazen. Heel zachtjes trillen de ballonnen in de luchtstroom, komen in beweging en worden langzaam naar het midden van de vloer gedreven. Ze dansen! Spontaan komt er orde in de chaos.

Dat is van korte duur. Woest storten de vier performers zich op het rubber. Met klauwende handen knijpen ze de ballonnen kapot, bijten erin, trappen erop, nemen een snoekduik en verpletteren ze, of botsen ermee tegen de zaalmuur. Bij elke knal stort er iemand ter aarde. Het snerpende gekraak, veroorzaakt door de wrijving met het rubber, maakt een indrukwekkende teringherrie. Deze hilarische chaos zet door. Totdat alles kapot is, en de speelvloer bezaaid met losse ballonflodders.

Click here to view the embedded video.

Even later staan twee spelers naast elkaar en tonen verschillende dingen aan het publiek: een handjevol veren, een steen, een boek of een kluwen touw. Allebei met een blik die zowel verontschuldigend als uitdagend lijkt. Opeens blaast een derde speler, liggend in een hoek van de speelvloer een ballon op. Ze springt op, zet een sprint in en rent tegen de zaalmuur aan. Met een harde knal klapt de ballon en de performer smakt op de grond. Voor dood. Geestig natuurlijk, maar ik heb geen idee wat ik hiermee aanmoet.

Bovenstaande grilligheid is symptomatisch voor Untried Untested. Lange passages met zeer minimale beweging worden afgewisseld met plotselinge, absurdistische en hysterische versnellingen. Daar is in principe niets mis mee. Maar het meeste in Untried Untested gebeurt op zo’n hemeltergend langzaam tempo, dat juist bij die plotselinge versnellingen alle spanning in één klap wegglipt en – helaas – ook de associaties niet beklijven.

Op één geweldig beeld na.

Tegen het eind van de voorstelling is één van de vrouwen is ter aarde gestort. Ze wordt als een lappenpop door de anderen in een cirkel over de speelvloer gesleept, die bezaaid is met rekwisieten. Ze blijft haken. Er ontstaat een scheur in het pakpapier en met een oorverdovend geraas wordt het hele papieren speelvlak kapot getrokken. Als in een verwoestende, allesverslindende draaikolk die alles met zich mee sleurt; een tsunami van papier en rotzooi. Ze eindigt als een gigantische berg.

Dit prachtige slot maakt veel goed, maar er ging veel wisselvalligheid aan vooraf.

DANIËL BERTINA

Maniakaal galoppeert ze over het podium, stampend als Michael Flatley on crack. Graatmager en met ontbloot bovenlijf raast Marlene Monteiro Freitas tapdansend in de rondte. Ze knijpt in haar tieten en trekt handenvol (nep)haar uit haar scalp. “My name is Mimosa Ferrara,” hijgt ze dreigend, terwijl haar zwarte legging van haar kont zakt en vlak boven de schaamstreek blijft hangen. “And these fucking pants are always falling down.”

In (M)IMOSA belichamen vier flamboyante performers – twee mannen, twee vrouwen, allemaal androgyn – om de beurt de ultieme hysterische fantasietravestiet: Mimosa Ferrara. Dat doen ze in de vorm van een battle, waarin ze elkaar voortdurend in flair en overdaad proberen te overtreffen. De voorstelling is een eerbetoon aan de New Yorkse underground travestietenscene van de jaren tachtig, met haar woeste vogue dansbattles, vastgelegd in de monumentale documentaire Paris is Burning (1990). Vermengd met invloeden uit de hedendaagse dans en chaotische performancekunst.

In hoog tempo volgen de meest uiteenlopende acts elkaar op: hilarische imitaties van popiconen Prince en Kate Bush, fragmenten klassiek ballet, breakdance met schuddende hiphopbillen, standup-comedyachtige monologen, hyperseksuele droogneukbewegingen, operettezang en uitzinnige vogue in de stijl van grondlegger Willi Ninja.

Na Monteiro Freitas barst Trajal Harrell los. Hij is minder flamboyant gekleed dan zijn voorganger, maar introduceert zichzelf ook als Mimosa Ferrara. Harrell grijpt de microfoon en zingt met trillende stem en volle overgave een bombastische tearjerker. Halverwege het nummer struint Francois Chaignaud vanuit het publiek de zaal in, gewapend met een glimmende boa, verentooi, geföhnd hardrockhaar en een snerpende falsetstem. Hij lijkt een kruising tussen rocker Dee Snyder en Hedwig & The Angry Inch, maar hij is óók Mimosa Ferrara. De vierde Mimosa – slangenmens Cecilia Bengolea – kruipt tevoorschijn als een grijze larve in een zeer nauwsluitend, nietsverhullend stretchpakje. Met een nadrukkelijk aanwezige dildo in de broek kronkelt ze als een malloterige transgenderstripper over het podium.

Goddank vermijdt (M)IMOSA de stompzinnige onderbroekenlol. Dat lukt doordat de performers voortdurend alle hysterie en aandachttrekkerij op het podium zélf ondermijnen.  Ze geven vilein commentaar op hun eigen voorstelling, en soms ook hun eigen act.

Als voor de zoveelste keer één van de dansers de aandacht opeist met een lied, act of genante ontboezeming, beginnen de anderen vanaf de zijlijn subtiel te klieren. Nadrukkelijk ongeïnteresseerd vijlen ze hun nagels, kammen hun haar, checken zuchtend hun facebookstatus of geven een sneer naar hun collega’s. Het gaat allemaal volstrekt onnadrukkelijk en vanzelfsprekend, zonder het teveel uit te melken. Pure camp, maar met een enorme theatrale intelligentie.

Met 2,5 uur is de (M)IMOSA wel wat aan de lange kant, en na Bengolea’s totaal overstuurde Kate Bush imitatie is de voorstelling ook vrij abrupt afgelopen. Maar (M)IMOSA trilt nog lang na. Dit is een compromisloze, grillige theaterervaring.

Geniaal of geschift? Ik neig naar het eerste.

Click here to view the embedded video.

DANIËL BERTINA

Bij binnenkomst is Wild Life Take Away Station al vier uur aan de gang. Twee performers – Diego Agulló en Ria Higler, een jonge man en een oude vrouw – slenteren als suffe zombies door de projectstudio van het Centraal Museum. Ze zijn bleek en spiernaakt, op hun rare sloffen en pruiken na. De twee liggen uitgestrekt over de bank, sjokken rond, drinken wat, laten zich vallen of kruipen tegen elkaar aan. Nietszeggende handelingen, uitgevoerd met uitgestreken smoelen. Wild Life Take Away Station is een meditatieve ervaring: je wordt ondergedompeld in een bewegend stilleven. Van uitgewerkte personages of een duidelijk verhaal is nauwelijks sprake, maar het blijft boeien.

Click here to view the embedded video.

“In mijn kunst probeer ik altijd de logica onderuit te halen,” vertelde choreograaf Ibrahim Quraishi mij in een eerder interview. “Als een kunstwerk nutteloos is, zonder duidelijke betekenis, dan krijg je als toeschouwer de vrijheid om het op je eigen manier te ontcijferen.”

Zo wordt alles en iedereen in Wild Life Take Away Station een onderdeel van een schijnbaar willekeurige compositie. Gedurende de performance lijkt het onderscheid tussen spelers, objecten en toeschouwers langzaam te verdwijnen. In een vervreemdende, luide soundscape zijn twee stemmen te horen, soms amper te volgen door rammelende stadsgeluiden, woest kabaal en kraaknoise. Soms in gesprek – ruziënd, vragend of geruststellend – maar vaker verzonken in dromerige monologen over hun onmogelijke liefde.

In de ruimte ruikt het naar gerookte paling, zweet, nat hooi, stoffige veren en smeulende theaterlampen. In het midden staat een grofhouten eettafel, bezaaid met etensresten en halflege borden, een afgebroken brood en glazen rode wijn. Als een klassiek stilleven. Verbouwereerd probeert een handjevol bezoekers zich een weg te banen door het kitcherige huiskamermeubilair, om niet teveel in de weg te lopen. Het maakt weinig uit: de performers kijken dwars door je heen.

De twee personages zien er dieptragisch uit, maar door hun hopeloze uitstraling en rauwe naakte lichamen krijgt alles wat ze doen een geestige ondertoon. De extreme duur en traagheid geven al hun handelingen, hoe klein of banaal dan ook, steeds weer een nieuwe, mysterieuze lading. Dus blijf je kijken. Uiteindelijk grijpt de vrouw haar partner bij zijn slappe lid, hij betast haar bejaarde borsten. Beide met tuinhandschoenen aan. “Auf wiedersehen” – fluisteren ze elkaar toe.

De originele versie van Wild Life Take Away Station stamt uit 2009 en duurde toen maar liefst 24 uur, non-stop. De versie op Springdance blijft beperkt tot (slechts) vijf. Na ongeveer een uur merk ik plotseling dat de soundscape opnieuw start. En realiseer me dat ik elk besef van tijd heb verloren.

Click here to view the embedded video.

Al 20 jaar huist de Rijksakademie van beeldende kunsten in de monumentale Kavallerie-Kazerne aan de Sarphatistraat – op maat gemaakt voor dit topinstituut. Toch maakt directeur Els van Odijk zich zorgen.

DANIËL BERTINA

Vroeger stonden er paarden, nu werken er kunstenaars. In de jaren tachtig werd de voormalige militaire Kavallerie-Kazerne aan de Sarphatistraat door architect Koen van Velzen ingrijpend verbouwd om de prestigieuze Rijksakademie van beeldende kunsten te kunnen huisvesten. De trotse directeur Els van Odijk (1953) geeft een rondleiding door het pand. “Overal waar je kijkt zie je de vervlechting van historische en hedendaagse architectuur. Tijdens de open monumentendagen trekken we meer dan 1500 bezoekers.”

Alle hoeken en gaten van de negentiende-eeuwse kazerne zijn benut als technische werkplaats, atelier, doka, bibliotheek, werk-, kantoor- of vergaderruimte. Helemaal op maakt gemaakt voor het gebruik door de Rijksakademie, nu al twintig jaar op deze locatie.

Van Odijk gaat voor op een route met ingenieuze trappen en glazen loopbruggen: van de houtzagerij en keramiekwerkplaats met haar manshoge oven, de projectruimtes voor grootschalige installatiekunst, via de studiezalen, de werkbanken vol elektronica en uitgestalde robotonderdelen, tot de intieme studio’s voor videomontage en computergraphics. En natuurlijk de stille schildersateliers met hoge ramen en Hollands licht.

“We zijn één van de weinige kunstinstituten op dit niveau ter wereld die interne werkplaatsen bieden voor álle kunstdisciplines,” zegt Van Odijk. “Het is net een verzameling minifabriekjes. We zien ook dat daardoor onze kunstenaars veel onderling samenwerken en zo nieuwe materiaaltoepassingen ontdekken.”

Zoals kunstenaar Thomas Raat – van huis uit schilder – die tijdens zijn residency met hout is gaan werken. Nu maakt hij, naast zijn schilderijen, ook sculpturen behandeld met verspuitbare metalen. Raat: “De Rijks biedt zowel de technische kennis en de werkplaatsen waar je die kennis kan toepassen. Ik werd aangemoedigd om veel te experimenteren en zo heeft mijn kunst een nieuwe impuls gekregen. Buiten de Rijks had ik dit werk nooit kunnen realiseren.”

Juist door de veelzijdige – en soms minder zichtbare – taken van het vreest Van Odijk dat de Rijksakademie in de komende Tweede Kamerdebatten over huisvesting van rijksmusea in rijksmonumenten over het hoofd zal worden gezien. De akademie heeft namelijk structurele ondersteuning nodig om in het pand aan de Sarphatistraat te kunnen blijven. Terwijl de overheid steeds meer neigt naar het verkopen van deze rijksmonumenten.

De Rijksakademie werd in 1870 opgericht door Koning Willem III en richt zich op de ontwikkeling van international toptalent binnen de beeldende kunsten. Momenteel doen 53 kunstenaars hier een postacademische residency; de helft komt uit het buitenland. Iconische namen uit de kunstgeschiedenis gingen hun voor, van Piet Mondriaan tot Karel Appel. Internationaal wordt de Rijksakademie erkend als één van de beste kunstinstituten ter wereld, en organiseert onder andere de Prix de Rome: de oudste Nederlandse staatsprijs voor beeldend kunstenaars en architecten. Daarnaast beheert de Rijksakademie collecties en fungeert als bibliotheek en historisch archief.

Sinds de oprichting werd het instituut door de overheid gesteund. In 1999 werd het verzelfstandigd, maar het gebouw bleef vallen onder de paraplu van drie ministeries: Binnenlandse Zaken, Financiën en OCW. Nog steeds zijn deze ministeries betrokken bij de financiering. Maar met forse bezuinigingen in aantocht is die steun niet langer gegarandeerd. Daarom trekt Van Odijk nu aan de bel.

“Dit is een héél veelzijdig instituut met verschillende taken. Doordat het een voormalige rijksdienst is nemen we nogal een aparte plaats in binnen het Nederlandse kunstenbestel.”

“Als stichting hebben we de ondersteuning door Nederlandse en buitenlandse fondsen en sponsors vergroot en we werken samen met een aantal innovatieafdelingen van het bedrijfsleven. Maar dan nóg, kunnen we de huisvestingskosten van dit monument, eigendom van het rijk, niet alleen opbrengen. We bevinden ons in een onduidelijke situatie en willen graag, mét de overheid, naar een oplossing zoeken.”

www.rijksakademie.nl