Met haar debuutroman De Almeerse rioolmoorden schreef Anouk Kemper een berg frustraties van zich af. Zowel over haar Almeerse wortels, én hip Amsterdam.

DANIËL BERTINA

Lilly is geadopteerd door de familie Mulder, klein van stuk, Vietnamees, hoogbegaafd, zeer manipulatief en sarcastisch; ze houdt van drugs dealen, dieren doodmartelen,  wurgseks met haar aanzienlijk oudere, zwaar criminele en boksende, Armeense minnaar – en is opgegroeid in Almere.  Lilly is de hoofdpersoon in De Almeerse rioolmoorden: de debuutroman Anouk Kemper (Naarden, 1986). Kemper lacht verontschuldigend. “En dan te bedenken dat ik haar karaktertrekken nog flink heb teruggeschroefd. In de eerste versie was ze nog veel vreemder, maar het moest wel geloofwaardig blijven.”

Vorig jaar oktober kwam De Almeerse rioolmoorden uit bij Lebowski Publishers. Hans Mulder, journalist bij Almere Actueel en krachteloos verzonken in zijn midlifecrisis, stuit bij toeval op een bizarre dubbele moordzaak. Een drugsdealende dwerg en een Surinaamse uitsmijter worden dood aangetroffen in een Almeers riool. Zonder tanden en vingertoppen. Hans vreest dat zijn adoptiedochter Lilly hier iets mee te maken heeft. Met korte mitrailleurvuurzinnen raast Kemper in 187 pagina’s door het verhaal.

Kemper studeerde aan de School voor Journalistiek en werkte bij Almere Vandaag, Folia en de Volkskrant. “Direct na mijn afstuderen zat ik gelijk fulltime op de krant en dat benauwde me ontzettend,” zegt Kemper. “Ik wilde nog meer kennis opdoen. Ik wilde beter begrijpen hoe de machtsverhoudingen liggen in de wereld, dus ik begon aan een tweede studie: geschiedenis.”

Ze schreef aan haar debuut op de vrijdagavonden, na het college Arabische cultuurkunde. “Ik had met een vriend afgesproken dat ik hem elke vrijdag voor tien uur ’s avonds vijf nieuwe kantjes zou sturen. Als stok achter de deur.” In amper vier maanden was de eerste versie af. Uitgever Oscar van Gelderen zag wel brood in De Almeerse rioolmoorden, nadat hij Kemper een korte passage had horen voordragen tijdens Lebowski Acchievers on Stage in Hotel V. Aldus geschiedde.

Click here to view the embedded video.

Kemper baseerde haar duistere hoofdpersoon Lilly op het geadopteerde duivelskind Damien uit de klassieke horrorfilm The omen (1976). En ook Patrick Bateman, de psychopatische investeringsbankier uit Bret Easton Ellis’ satire American psycho (1991). “Ik ben gefascineerd door mensen zonder geweten,” zegt Kemper.

“Mijn moeder werkt in het speciaal basisonderwijs, daar zie je soms kinderen die volkomen amoreel gedrag vertonen zonder duidelijke aanleiding. Hoe Lilly zo slecht is geworden vind ik eigenlijk niet zo interessant. Ik heb het gebruikt als een gegeven; als een natuurkracht.”

Rond de publicatie van De Almeerse rioolmoorden haakte de pers gretig in op de sarcastische passages waarin Kemper, in de stem van haar hoofdpersoon, haar gal spuwt over de troosteloze bewoners en architectonische miskleunen van haar ‘prachtstad’ Almere. Maar naast de Almeerse aso’s fileert Kemper in haar boek ook de tragisch-hippe Amsterdammers en hun subculturen:

“Rogier en ik gingen naar club Trouw, begin april. Het was zo’n kutavond met elektronische kutmuziek waar iedereen ineens lyrisch over is. Hip in Berlijn. En wat hip is in Berlijn is heilig. En cool. En verantwoord. Net het publiek dat ik nodig had. Geblokte overhemden, skinny jeans, nerdbrillen en rugzakjes.”

“Ik heb heel lang een ideaalbeeld van Amsterdam gekoesterd,” zegt Kemper – geboren in het ziekenhuis van Naarden, opgegroeid in Almere, nu tevreden bewoner van De Baarsjes. “Vooral toen ik nog in Almere woonde en al mijn vrienden richting Amsterdam waren vertrokken. Twee jaar geleden zag ik de kans om ‘uit te breken’ en ook te verhuizen. Nu zie ik ook de schaduwkanten van die hippe Amsterdammers met hun zelfgenoegzame blabla. Er zit veel frustratie in dit boek. Almere moest even aangepakt worden, maar Amsterdam ook.”

Nu is Kemper naar eigen zeggen ‘wel even klaar’ met Almere. Haar nieuwe thriller – in de maak – gaat over een broer en zus, een mysterieuze verdwijning en de Israëlische geheime dienst. Het verhaal speelt zich helemaal af in Tokio.

De Almeerse rioolmoorden door Anouk Kemper, Lebowski Publishers, €15

Courtesy of DeDodo

DANIËL BERTINA

Eind jaren tachtig was John N. Gray (South Shields, 1948) adviseur van Margaret Thatcher – Gray: “I was just a small mote of dust in her administration” – nu is hij felle criticaster van alles wat met het neoconservatieve gedachtegoed te maken heeft. Op Writers Unlimited voelde publicist Bas Heijne hem aan de tand.

Gray is politiek filosoof, voormalig docent aan de prestigieuze London School of Economics, beeldenstormer, taoist, onheilsprofeet en schrijver van magistraal scherpe, maar bij vlagen zeer sombere polemieken als False Dawn (1998), Straw Dogs (2002), Al Qaeda and What it Means to be Modern (2003), Heresies (2004) en Black Mass (2007). De man is – net als Noam Chomsky of Zygmunt Bauman – een van die zeldzaam visionaire politieke denkers die over bijna alles iets zinnigs te zeggen heeft.

Het is een verademing om hem te horen spreken. Ook al is zijn blik verre van optimistisch. Want, stelt Gray, na jarenlange van relatieve rust, stabiliteit en grote economische groei moeten wij Europeanen ons voorbereiden op een langdurige periode van stagnatie en terugval. “Wij mensen zijn ontzettend flexibele dieren, maar voor mensen die zich blijven vastklampen aan hun zekerheden en bang zijn voor verandering wordt de komende tijd heel desoriënterend.”

Onder de titel Should we love one another? (vrij naar een essay van Heijne) besprak Gray op Writers Unlimited het persoonlijke en politieke leven van Margaret Thatcher, het opkomende populisme in Europa, de erfenis van Tony Blair, globalisering, de haatpolitiek, de crisis en de dreigende desintegratie van de euro, de Tea Party en de Occupy beweging, de opkomst van Europees fascisme in nieuwe en oude stijl, de onvermijdelijke teloorgang van de Verenigde Staten als oppermacht in de wereld en de invloed van de nieuwe machtsblokken Brazilië, India en China.

Natuurlijk kwam ook Gray’s stokpaardje voorbij: zijn grote scepsis over de maakbare samenleving en het geloof in vooruitgang. Zoals hij uiteenzette in Heresies, zijn vlijmscherpe tirade met de ondertitel Against Progress and Other Illusions. Vooruitgang is de wetenschap is een feit, stelt Gray. Het is cumulatief, en vergaarde kennis gaat niet snel weer verloren. Dat is niet het geval in de ethiek en politiek. Moeizaam bevochten vrijheden en breekbare inzichten kunnen ‘in a blink of an eye’ weer teniet worden gedaan.

Nuchtere, maar geen vrolijke kost. Gray lijkt genoegen te scheppen in de profetische inhoud van zijn essays. Met nauwelijks verhulde zelfgenoegzaamheid verwijst hij, per aangesneden onderwerp, naar eerdere publicaties. Zoals in het geval van marteling. In 2003 schreef Gray een satirisch stuk in The New Statesman, vrij naar Jonathan Swift’s A Modest Proposal, waarin Gray een pleitte voor de onvermijdelijke toepassing van fysieke en geestelijke foltering, om informatie te kunnen inwinnen bij Oorlogsvoering 2.0. “Het was toen ondenkbaar dat de meest invloedrijke democratie in de wereld – lees: de Verenigde Staten – marteling zou goedkeuren. En kijk nu eens. Ze keuren zelfs waterboarding goed.”

Click here to view the embedded video.

Terug naar de titel van het gesprek: should we love one another? “Wél in je persoonlijke leven, maar zéker niet in de politiek,” zegt Gray lachend. “Liefde in de politiek is een gevaarlijke illusie. Die liefde is vaak gereserveerd voor bepaalde groepen, en gaat ten koste van de rest. In de politiek is een houding van sympathie en mededogen genoeg. Ik ben doodsbang voor elke leider die zegt uit liefde te regeren.”

DANIËL BERTINA

Robert Vuijsje leest voor:

Click here to view the embedded video.

“It’s raw. The language is very powerful” – noemt de Brazilaanse schrijver Edney Silvestre de voorgelezen passage door zijn Hollandse collega Robert Vuijsje. Het doet hem denken aan toen hij een tiener was, en Henry Miller las. “Daarbij vergelijken is dit wel een beetje een kinderverhaaltje.”

De toon is gezet. In het chaotische debat Lust & Colour vroeg Wim Brands drie auteurs naar het samenvloeien van geilheid en huidskleur. Een lastig onderwerp. Ze kwamen er niet helemaal uit.

Vuijsje – rond de publicatie van zijn boek Alleen Maar Nette Mensen door politiek correct Nederland van racisme beschuldigd, en aan het kruis genageld – mocht het spits afbijten, en vervolgens de erotiserende werking van de Donkere Vrouw en de bijbehorende cliché’s aan Brands uitleggen. Wellicht met de heisa rond zijn boek nog in het achterhoofd, was Vuijsje erg op zijn hoede. “Ieder mens heeft nu eenmaal zijn voorkeuren.”

Edney Silvestre leest voor:

Click here to view the embedded video.

Jij bent joods, vraagt Silvestre aan Vuijsje. “Beschouw jij jezelf als blank?” Blank ja, antwoordt Vuijsje. “Maar wel onderdeel van een minderheid.” Tijdens een verblijf in de Verenigde Staten werd Silvestre constant gevraagd naar zijn eigen etnische achtergrond. Hij lacht sardonisch. “Ze vonden me té blank om Braziliaan te kunnen zijn. Maar wij Brazilianen zijn allemaal genetisch zo gemixed, dat van racisme eigenlijk geen sprake is.”

De Zuid-Afrikaanse Kopano Matlwa beschrijft in haar roman de verwrongen machtsrelatie tussen een blanke priester en zijn zwarte dienstmeisjes. In haar land ziet ze het openlijke racisme steeds meer afnemen. “Maar dat heeft plaatsgemaakt voor een onverschillige vorm van tolerantie. Er zijn nog heel veel raciale taboes en we lopen allemaal op eierschalen. Dat is nergens voor nodig. We moeten veel opener durven zijn.”

Kopano Matlwa leest voor:

Click here to view the embedded video.

Silvestre vind het eigenlijk nogal raar om lust met huidskleur te verbinden. “Lust heeft in mijn werk veel meer te maken met overheersing en macht. Dàt is het grote probleem in mijn land, de sociale en ecomomische ongelijkheid – niet het racisme.”

DANIËL BERTINA

Het is ongelooflijk wát een energie de mannen van Manar kunnen opwekken. Deze zes – in djellaba’s gestoken – percussionisten spelen Dekka al Marrakchia: een waanzinnig opzwepende vorm van traditionele Marrokaanse drum ‘n bass feestmuziek en religieuze Gnawa. Na een plechtig, bijna ritualistisch begin – waarbij de band in ganzenpas het podium van het Theater aan het Spui komt opsjokken, begeleid door de dreigende klanken van twee enorme toeters – barsten de drums los en staat de dansvloer vol swingende bezoekers.

Complexe, woest syncoperende, Sufiachtige ritmes vloeien samen gefreestylede vraag-en-antwoordachtige zanglijnen tussen de voorzanger en het koor van percussionisten. Denk aan een mix van Capoeira Regional en Nusrat Fateh Ali Khan. Toegegeven: duurt even voordat je snapt doe het enorme kabaal in elkaar zit.  Maar is daarna is het onweerstaanbaar.

Beluister de sonische wervelwind van Manar op Winternacht 1 (klik hier!)

En dan Zoumana Diarra op Winternacht 2. Het is een heel raar ging, zo’n kora. Een Afrikaanse harp met een soort enorme kalebas als klankkast en een lange houten nek met twee rijen snaren – waardoor de speler tegelijkertijd twee melodielijnen kan spelen. De kola wordt bespeeld door Malinese Zoumana Diarra. Hij is telg uit een familie van muzikale dichters / verhalenvertellers / troubadours, de zogenaamde griots, die nog steeds een grote rol spelen in het overdragen van de orale traditie en het Afrikaanse culturele geheugen. Hij wordt bijgestaan door de multi instrumentalist Basile Maneka – afkomstig uit Congo, geaard in Friesland. Samen scheppen de twee mannen een verbazend subtiele, dromerige sfeer. Heel zorgvuldig opgebouwd met prachtige dynamiek. Alsof je in een warm klankbad stapt.

Click here to view the embedded video.

In het Writers Unlimited debat How to be a dictator in Africa zijn schrijvers Helon Habila en Dinaw Mengestu opvallend positief over de toekomst van hun continent. Ondanks bedenkingen van David van Reybrouck en moderator Andrew Makkinga.

DANIËL BERTINA

Dinaw Mengestu deelt zijn achternaam met de voornaam van één van Ethiopië gewezen dictators. “Vooralsnog ben ik schrijver, maar aspireer een carrière als dictator.” Dictators ontstaan niet in een vacuüm, stelt Mengestu. “Wij als burgers scheppen onze leiders.” In zijn voorgedragen verhaal geven de burgers al hun dromen uit handen. Ze schuiven al hun verantwoordelijkheid af richting de machthebbers. En daar gaat het fout.

“In Afrika is lang het nostalgische idee gekoesterd van de Sterke Man, die het land naar eigen inzicht naar zijn hand kon zetten. Maar dat doet geen recht meer aan de huidige complexiteit van de Afrikaanse samenlevingen. Democratie is meer dan alleen stemmen voor het presidentschap, maar draait vooral om locaal, grassroots activisme, en betrokkenheid met locale politiek. Dat zie ik steeds meer gebeuren. En dat stemt hoopvol. Ook al zijn de Afrikaanse dictators erin geslaagd om door constante, bewuste onderontwikkeling elke vorm van staatsinstituties te saboteren – om zelf alle touwtjes in de hand te houden.”

Na een korte, fragmentarische passage te hebben voorgelezen uit zijn ongepubliceerde roman A man of the people, haakt de Nigeriaanse schrijver Helon Habila in. “ Democratie vereist een ‘full commitment’ van de burgers – vindt ook Habila. “In Afrika hebben we de vervelende neiging om onze ouderen teveel te respecteren en hun woord als wet te zien. In een democratie moet je constant knokken, kabaal maken en voor je rechten opkomen. Dat kost nu eenmaal tijd. Nigeria is pas vijftig jaar onafhankelijk.”

Habila haalt een hoopvol voorbeeld aan uit zijn thuisland. De vers gekozen president van Nigeria – met de veelzeggende naam Goodluck Jonathan – probeerde als eerste daad in functie gelijk zijn ambtstermijn met drie jaar te verlengen. Maar het volk kwam gelijk in protest en het nieuwe staatshoofd werd kort gehouden.

Click here to view the embedded video.

In zijn sarcastische verhaal legt de Vlaming David van Reybrouck in tien korte stappen uit, hoe je als dictator aan de macht komt. En blijft. De vraag is waarom er nog steeds geen Afrikaanse Lente is losgebroken – gezien het succes van de Arabische variant. Van Reybrouck schuift het op het ontbreken van een substantiële middenklasse en ook de activistische toepassingen van sociale media staan in Afrika nog relatief in de kinderschoenen. “Democratie is nooit af. Ook niet in Europa. Kijk maar naar de catastrofes in Griekenland en Italië.” Volgens Van Reybrouk is het van een grote arrogantie om te denken dat het Westen zijn vorm van democratie, als een kant en klaar IKEA bouwpakket, op een Afrikaanse samenleving kan loslaten. Dat is gedoemd tot falen.

“Soms is er wel toch zoiets nodig als een ‘goedaardige’ dictator nodig om orde op zaken te stellen,”  zegt Habila, met een demonische grijns. “In Ghana zette de nieuw gekozen president alle leden van de oude corrupte kliek gewoon tegen de muur. Nu is het uitgegroeid tot een van de meest stabiele landen van Afrika.”

Moderator Andrew Makkinga haalt zijn schouders op richting de zaal: “Soms heb je gewoon een boef nodig om een boef te vangen.”

In haar woeste schilderijen gebruikt kunstenaar Ani Eloyan stripfiguren om de kijker te ontregelen. Haar eerste solotentoonstelling is nu te zien bij Galerie Gerhard Hofland.

DANIËL BERTINA

Heb ik dat gemaakt? Als kunstenaar Ani Eloyan (Jerevan, 1988) na uren zweten in haar atelier de volgende dag haar eigen schilderijen weer onder ogen krijgt, is ze vaak totaal verrast. Voor Eloyan is schilderen een constant experiment; een dialoog tussen de ideeën in haar hoofd, de eerste schetsen, het papier of canvas, de inkt en de verf. “Het resultaat is vaak ontregelend, ook voor mezelf. Ik werk puur op intuïtie. Soms ga ik er zó in op dat ik bijna in een trance sta te werken.”

Tot en met zondag 5 februari is Eloyans eerste (naamloze) solotentoonstelling te bezoeken bij Galerie Gerhard Hofland aan de Bilderdijkstraat. Haar woeste, nachtmerrieachtige schilderijen, vol rondborstige stripfiguren, agressieve penkrassen, verfdruppels en -spatten, afgehakte ledematen en geslachtsdelen, demonische grimassen en vastgeplakte stroken papier lijken bijna van de witte galeriemuren te willen springen. De schilderijen zijn, zonder lijst, met kleurige punaises tegen de muur geprikt.

Ook opvallend: alle schilderijen zijn scheef afgesneden. Daar zit een gedacht achter, vertelt Eloyan. “Ik schilder bewust niet op een ondergrond met een vast formaat, want dat is me té beperkend. Ik begin met een grote rol papier of canvas, schilder het vol – tot ik voel dat ik iets goeds te pakken heb, pak de schaar en knip de essentie eruit. Heel impulsief.”

“In mijn werk gebruik ik die rauwe stripfiguren om kritiek te uiten op de schoonheididealen in onze samenleving, en de alsmaar toenemende obsessie met lichamelijke én geestelijke perfectie. Stripfiguren hebben een hele krachtige visuele werking. Door hun absurdisme en groteske overdrijving geven ze de toeschouwer, als het ware, toestemming om te lachen. Zelfs over een heel serieus thema. Zo probeer ik de kijker te ontregelen.”

Eloyans wortels liggen in Armenië. Op driejarige leeftijd emigreerde ze met haar ouders en tweelingzus naar (het toenmalige) Tsjecho-Slowakije, op zoek naar een beter bestaan. Het gezin woonde een paar jaar in Praag en op haar achtste kwamen ze naar Nederland.

Er zijn veel creatieve mensen in de familie Eloyan. Dus het was logisch dat zij ook kunstenaar zou worden. Hetzelfde gold voor Ani’s tweelingzus Nare. Nare ging naar de Koninklijke Academie voor Beeldende kunsten, Ani belandde op de Rietveld Academie. Eloyan: “We zijn een paradoxale tweeling: hetzelfde, maar ook totaal verschillend. We zijn heel bewust niet naar dezelfde kunstacademie gegaan om te voorkomen dat we constant met elkaar zouden worden vergeleken.”

Click here to view the embedded video.

Voor haar werk zijn de dromerige, barokke films van Federico Fellini een grote inspiratie, maar het waren vooral de zwartgallige schilderijen en pentekeningen van Raymond Pettibon – in undergroundkringen bekend van de iconische platenhoezen die hij maakte voor bands als Black Flag en Sonic Youth – die een verpletterende indruk op Eloyan maakten. In 2002 zag ze het werk van Pettibon in het echt, tijdens een tentoonstelling in het GeM (Museum voor Actuele Kunst) in haar woonplaats Den Haag.

“Ik was helemaal uit het veld geslagen door zijn vermogen om cartooneske elementen te vermengen met ‘serieuze’ schilderkunst. In zijn werk zag ik een bevestiging van wat ik ook in mijn eigen kunst wilde bereiken. Ik dacht: zo kan het dus ook, en zo ga ik het ook doen.”

Al tijdens de opleiding kreeg haar werk veel aandacht. Ze exposeerde een aantal keer samen met haar zus – onder andere bij het Fotomuseum Den Haag en Th Gallery, en haar werk werd aangekocht door het Gemeentemuseum Den Haag en AkzoNobel Nederland. In 2010 won ze met haar afstudeertentoonstelling de Fine Art Department Prize. Maar ze blijft nuchter.

“Ik ben nogal een sober mens,” zegt Eloyan schouderophalend. ”Sommige kunstenaars snakken echt naar populariteit en roem. Dat zal me een zorg zijn. Ik richt me uitsluitend op mijn werk, en maak geen kunst voor zelfpromotie. Ik heb niet eens een eigen website.”

Ani Eloyan. Galerie Gerhard Hofland, Bilderdijkstraat 165C, te zien t/m 5/2
www.gerhardhofland.com

In haar schilderijen toont Tessel Braam de botsing tussen de menselijke drang naar controle, en de ontembare krachten van de natuur. Haar werk is nu te zien in de tentoonstelling Redelijke dieren.

DANIËL BERTINA

Het zit er van jongs af aan in. Kunstenaar Tessel Braam (Amsterdam, 1982) verwonderde zich als kind al over volwassenen, die de natuur naar hun hand probeerden te zetten. “Als klein meisje schreef ik vurige betogen tegen het onrecht in de wereld,” zegt Braam. “Wij mensen beschikken over de rede, waarmee we ons boven de natuur proberen te verheffen. Maar dat vond ik een arrogante gedachte. We zijn niet veel meer dan redelijke dieren.”

Vandaar de titel van haar eerste solotentoonstelling: Redelijke dieren. In Galerie Vriend van Bavink aan de Geldersekade zijn 18 schilderijen te zien. De tentoonstelling duurt tot en met 4 februari.

In 2008 studeerde Braam af aan de Gerrit Rietveld Academie in de richting theatervormgeving, en ging als beeldkunstenaar aan de slag bij Werkgroep Weemoed. Twee jaar later maakte ze samen met geestverwante Cynthia Bambach onder de naam ANA/KATA de theatrale installatie In de bloei van je leven (2010), die te zien was op Festival de Parade en het Amsterdam Fringe Festival. Naast haar theaterwerk bleef ze schilderen.

De vele grijstinten, met spaarzame rode accenten, en de donkergeschilderde muren van de galerie geven Braams schilderijen een sombere sfeer. “De kleuren doen denken aan ranzigheid, verval, mistroostigheid en uitlaatgassen,” knikt ze. “Dat klinkt zwaar, maar in die tragiek zit ook een grote schoonheid.”

Op een van haar schilderijen lijkt een mensenhart te zijn vergroeid met een kamerplant. In een ander werk, even verderop, verandert de organische structuur van een landschap van links naar rechts in strakke lijnen en dwingende kolommen – alsof een architect de woeste natuur heeft proberen te ordenen. In twee portretten zijn menselijke gezichten deels veranderd in macabere dierenkoppen. Voor één daarvan stond een krantenfoto van Frits Bolkestein model – op het doek is het gezicht van de oud-politicus veranderd in een soort gerimpelde zeeleeuw.

Door het licht van een krachtige kweeklamp in de hoek van de galerieruimte krijgen de schilderijen een warme, vervreemdende zonneglans. Braam: “En ik ben nog op zoek naar een spannende soundscape. Ik wil dat alle elementen van de ruimte – muren, schilderijen, licht en geluid – hier kunnen samenvloeien. Net als in mijn theaterwerk.”

De kunstacademie was voor Braam vooral een zoektocht naar een eigen stijl, maar voor veel studiegenoten leek de opleiding meer een vorm van therapie, met veel gegraaf in de eigen psyche. “Op een gegeven moment dacht ik: dat kunstenaarschap is misschien niet voor mij weggelegd, want ik heb een hele fijne jeugd gehad, zonder trauma’s waar ik als lijdende kunstenaar op kan teren. Dus ik hield me maar vast aan mijn levenslange fascinatie: de spanning tussen de menselijke drang naar controle en de ontembare krachten van de natuur. Ik moest alleen nog goed leren schilderen.”

Na haar afstuderen heeft het toch nog even geduurd voordat Braam de stap naar de galerie wilde zetten. “Heel lang had ik geen behoefte om mijn schilderijen aan anderen te laten zien. Het kost veel tijd om werk te laten ontstaan, en te laten groeien.” Ze lacht en gebaart naar de galeriemuur. “Aan een aantal van deze werken heb ik jaren zitten klooien.”

Op een gegeven moment stond haar atelier helemaal vol. Té vol. Tijd voor haar eerste solotentoonstelling. “Maar het is altijd moeilijk om mijn kunst los te laten. Pas als ik er een lijst omheen timmer, durf ik te zeggen: het is af. Nu mag het worden gezien.”

Tessel Braam: Redelijke dieren. Galerie Vriend van Bavink, Geldersekade 58, te zien t/m 4/2 www.tesselbraam.nl/ www.vriendvanbavink.nl

Voor haar solo-expositie bij Galerie Bart dook de Zuid-Afrikaanse kunstenaar Heidi Sincuba in de Zoeloetraditie van haar voorouders; vol zwarte magie, heksendokters en mensenoffers.

DANIËL BERTINA

Ukukhohlakala komqondo. De titel van de nieuwe soloshow van kunstenaar Heidi Sincuba (Greytown, 1987) laat zich lastig in één keer foutloos uitspreken. En zeker niet met de juiste tongklik intonatie. Sincuba lacht: “Hou het anders maar bij de Engelse titel: corruption of the mind. In het Nederlands zou het iets moeten zijn als: besmetting van de geest.”

Voor haar tentoonstelling reisde Sincuba af naar de geboortegrond van haar voorouders in KwaZoeloe-Natal – een oostelijke, rurale provincie van Zuid-Afrika – en werkte 2,5 maanden aan haar nieuwe serie tekeningen, geïnspireerd op spirituele tradities en zwarte magie van de Zoeloe. Ukukhohlakala komqondo is tot en met 11 februari te zien bij Galerie Bart aan de Bloemgracht.

Twee jaar geleden studeerde Sincuba af aan de ArtEZ hogeschool in Arnhem. Haar eerdere werk zat vol politieke statements over kolonialisme, religie, vrouwenrechten en racisme, zoals Legally bound 2 (2010). Een serie inktzwarte tekeningen waarin Sincuba naakte zwarte vrouwen portretteerde, opgeknoopt en opengetrokken in sadomasochistische bondageposes, met op de achtergrond de bloedrode kaart van Afrika en de driepotige symbool van de racistische Afrikaner Weerstandsbeweging.

“Ik ben nogal een sadist,” zegt Sincuba met een brede grijns. “De menselijke hunkering naar genot én pijn vind ik fascinerend, en het is leuk om de kijker te martelen met nare beelden. Mijn nieuwe werk is wel ietsje subtieler. Eerst hield ik me vooral bezig met de contrasten tussen Zuid-Afrika en Europa. Ik heb nu geprobeerd om een persoonlijk verhaal te vertellen, met meer introspectie.”

In de collage van houtskooltekeningen getiteld Vumani bo (wees getuige), als onderdeel van haar tentoonstelling in Galerie Bart, toont Sincuba een beeldenstroom van macabere, cartoonachtige plaatjes. Zoals close-ups van een bloeddoorlopen oog, een knipmes, een cobra met een opengesperde bek en een afgehakt kinderhoofdje op een schaal. Sincuba: “Kindoffers komen schikbarend vaak voor in Zuid-Afrika. Geregeld zie je in de krant een foto van een afgehakt hoofd.”

Toch weigert Sincuba om de lugubere praktijken van die heksendokters te veroordelen. “Ik wil niet de moraalridder uithangen, zeker terwijl wij hier koffie zitten te drinken die zeer waarschijnlijk onder erbarmelijke omstandigheden door kinderen zijn geoogst. We hebben allemaal bloed aan onze handen.”

Sincuba groeide op in een streng religieus gezin. Haar vader werd op jonge leeftijd geadopteerd door missionarissen en bekeerd tot het christendom. Daarnaast leerde ze van moederskant ook de spirituele tradities van de Zoeloe kennen. Sincuba: “Seances met heksendokters, geestuitdrijvingen, zuiveringsrituelen en scarificaties waren ook een groot deel van mijn leven. Ik heb rare roots.”

Vorig jaar deed ze een residentie in Duitsland en exposeerde in het Museum voor Moderne Kunst Arnhem. Toch bleef Afrika roepen. “Op een gegeven moment was mijn leven in Nederland té overzichtelijk geworden. Te braaf. Ik wilde terug naar de plek waar mijn ouders zijn geboren om daar te kunnen aarden.”

Back to basics. “Heerlijk, maar tegelijkertijd schrok ik van mijn eigen ideeën over armoede. Ik vond het heel moeilijk om niet met een Westerse welvaartsblik op die rurale levensstijl neer te kijken. Voor mij was het barre armoede, maar voor die mensen juist doodnormaal.”

De tentoonstelling Ukukhohlakala komqondo is vooral een verhaal over hoe Sincuba opnieuw met de traditie van haar voorouders heeft kennisgemaakt. Dat was nogal een cultuurschok. “Toen ik daar in mijn hutje zat, kwam ik erachter dat ik gedurende mijn tijd in Europa de Zoeloetradities ontzettend heb geromantiseerd.” Ze schiet in de lach. “Ik ben nu nét zo bitter over Zoeloeu’s als de Europeanen. Nu ben ik meer in balans.”

Ukukhohlakala komqondo door Heidi Sincuba. Galerie Bart, Bloemgracht 2, te zien t/m 11 februari. www.heidisincuba.com / www.galeriebart.nl

Het hart van de Nederlandse hiphop klopt het hardst in Zuidoost. Twee jonge emcees: Rex -N- Undercover – van Ghanese ouders, geboren in Duitsland en opgegroeid in Amsterdam – perfectioneerden hun stijl in deze supercompetitieve hiphopscene. Binnenkort komt hun langverwachte debuutplaat uit: Zoek Dekking. ‘We geven niets om hype. We willen juist classics maken.’

Tekst DANIËL BERTINA /// Foto’s BAS UTERWIJK

Gebroederlijk zitten ze op de bank. Rexford Bonsu (Hamburg, 1982) en Uwe Sarfo (Stuttgart, 1980), alias Rex -N- Undercover. “Afgelopen weekend was ik op het Amsterdam Hiphop Festival op het NDSM terrein,” zegt Undercover, terwijl hij het zoontje van Rex op zijn knie zet. “Daar speelden echt een stel hiphop iconen zoals EPMD, Redman en Tha Alkaholiks. Hele grote namen. Sommige van die gasten zijn nu ver in de veertig: je kunt niet meer verwachten dat ze nog net zo woest rondspringen als vroeger – maar de passie knalde van het podium af. Dat was zó inspirerend. Daar gaat het om: de passie voor muziek. En dat terwijl veel hedendaagse muzikanten ermee kappen op het moment dat het succes even minder wordt. Ook in de hiphopscene.”

Rex -N- Undercover brachten onlangs hun nieuwe zomersingle en videoclip uit, Gewoon Chill. In september ziet hun langverwachte debuutplaat Zoek Dekking het licht bij DeF3 Entertainment, vergezeld van een aantal optredens.

Click here to view the embedded video.

Ghana, Duitsland, Zuidoost

Rex -N- Undercover werden beiden in Duitsland geboren, uit Ghanese ouders. Via een omzwerving kwamen beide gezinnen terecht in Amsterdam Zuidoost. “Undercover was een van de eersten die ik hier ontmoette,” vertelt Rex. “We gingen naar dezelfde school en raakten meteen bevriend.” Undercover: “In 1996 kreeg mijn vader een baan in Heerenveen, dus we moesten verhuizen naar Drachten – the middle of fucking nowhere. Drie jaar lang zat ik gevangen in dat gat, en ik begon uit verveling te rappen. Rex bracht voor mij de Zuidoost hiphop naar Friesland. In de zomer van ’97 kwam hij logeren en nam een demo mee, die hij in het buurtcentrum in elkaar had gedraaid. Die klonk echt té gek. We waren als broers samen opgegroeid en kenden elkaar door en door, maar ik had hem nog nooit horen rappen. Het was heel bijzonder om opeens een nieuwe kant van hem te ontdekken. Hij klonk top. Dat wilde ik ook!”

Geen hapklare muziek

In 1999 verhuisde Undercover naar Almere – dichter bij het vuur van Zuidoost, waar toen al talloze getalenteerde jongeren zich op de hiphop hadden gestort. Een tijdje hadden ze hun eigen crews: Rex maakte deel uit van de Engelstalige formatie Amon, Undercover zat in State of Mind. De Amerikaanse hiphop was heel lang hét grote voorbeeld. “Dit speelde na die hele Eastcoast-Westcoast rivaliteit,” zegt Rex. “De helden 2Pac en Biggie waren al neergeschoten. In die tijd kwamen er echt een stel geniale platen uit, afkomstig uit beide scenes. Zoals van Tha Alkaholiks of Mobb Deep.” Hij rapt het refrein van Mobb Deep’s kraker Animal Instinct: I’m tired of living life this way, crime pays but for how long? Till you reach a downfall.

Click here to view the embedded video.

“Die jongens van Mobb Deep kwamen van de straat,” zegt Undercover. “Maar ze hadden een hele intellectuele benadering van hiphop. Ze maakten geen hapklare muziek, schreven gelaagde teksten waar je steeds iets nieuws in kan ontdekken. De rauwe kanten van het leven werden poëtisch verwoord. Dat proberen wij nu ook. Maar we hebben niet echt één boodschap die we willen uitdragen. Dat is ons te benauwend – het leven is daarvoor te veelzijdig.” Rex haakt in: “We proberen juist de complexiteit van het leven vorm te geven.”

Neppe stijl

Toen ze begonnen stond de Nederlandstalige hiphop nog een beetje in de kinderschoenen, maar de twee luisterden goed naar grondleggers Osdorp Posse en Extince. “Vooral Extince vond ik te gek,” zegt Rex. “Hij had een hele originele flow.” Gaandeweg sloop er steeds meer Nederlands in hun eigen raps. “Voor mij waren die jongens van Opgezwolle echt eyeopeners,” zegt Undercover. “Ik had niet verwacht dat er zulke goede hiphop – met alle respect – uit Zwolle zou komen. Toen hadden Rex en ik allebei zoiets van: zie je wel. Het kan écht: op hoog niveau helemaal Nederlandstalig rappen. En waarom dan ook niet in Zuidoost? Waarom zouden we hier doen alsof we Amerikanen zijn?”

Click here to view the embedded video.

Voor Undercover was het Nederlands een verademing: “Mijn woordenschat was opeens oneindig veel groter.” Rex had meer moeite: “Ik zat diep in de specifieke USA hiphop slang. Het duurde een hele tijd tot ik genoeg zelfvertrouwen had om helemaal naar het Nederlands om te schakelen, en voordat ik mijn eigen stijl gevonden had. Want de scene in Zuidoost was ontzettend kritisch – originaliteit was een must. Het werd gewoon niet gepikt als je iemand anders nadeed.” Undercover knikt: “Als je een neppe stijl had, werd je keihard van het podium gelachen of weggefloten. Je ziet trouwens dat er in de Nederlandse hiphop tegenwoordig veel meer wordt ‘geleend’ van Amerikaanse acts. Om snel te scoren worden sommige hits gewoon stap voor stap nageaapt: van de beats, de flow, de autotune, zelfs tot aan het zangeresje in het refrein.”

Kweekvijver Zuidoost

Pas in 2008 besloten ze een duo te vormen. Als Rex -N- Undercover scherpten de twee jeugdvrienden hun stijlen aan. Rex had zich toen al – na de teloorgang van zijn rapformatie Amon vier jaar eerder – ontwikkeld tot beatmaker. Hij begon simpel: met gekraakte computerprogramma’s en heel veel experimenteren. “Ik nam mijn beats mee naar het buurtcentrum en verzamelde een groep kritische luisteraars. Ook Undercover was erbij. Op een gegeven moment zat iedereen daar met een brede grijns van mijn beats te genieten. Toen wist ik dat ik op het juiste pad was.”

In een paar jaar tijd had Zuidoost zich ontwikkeld tot dé kweekvijver van veelzijdig, ruig en jong Nederlands hiphoptalent, waarbij talloze muzikale invloeden samenvloeiden – van Jamaicaanse dancehall, Britse grime tot Amerikaanse hiphop. Het stadsdeel was lang door de rest van Amsterdam genegeerd, maar die isolatie had geleid tot een onzettende creativiteit en zelfredzaamheid. “Er is hier ontzettend veel competitie op alle vlakken,” zo verklaart Rex het opvallend hoge niveau van de Zuidoost hiphop. “Al gaat het over voetbal, vechtsport of muziek – er is veel concurrentie. Iedereen wil zijn skills bewijzen. Dus om hier überhaupt gehoord en gezien te worden moet je gewoon érg goed zijn.”

New Skool

De veelzijdige Zuidsooststijl kwam ook nationaal onder de aandacht, toen artiesten M.O. & Brakko (2008), Dret & Krulle (2009) en Kalibwoy (2010) de laatste drie jaar op rij de Grote Prijs van Nederland wonnen. Rex -N- Undercover tekenden bij Samen Sterk: een platenlabel waar ook een stel van hun vrienden en geestverwanten onderdak had gevonden. Vorig jaar reisden ze samen met Dret & Krulle, Tastic, M.O. & Brakko en D. Lipps door het land: de New Skool MC’s Tour. Maar na dit veelbelovende begin werd in juni de samenwerking met Samen Sterk wederzijds afgebroken.

“Weet je, ik ben er een beetje klaar mee,” zegt Rex. “Samen Sterk was begonnen vanuit een heel goed idee: als een vriendengroep van allemaal getalenteerde jongens en met nauwe onderlinge samenwerking. Maar dat alles ging op een gegeven moment toch een beetje verbleken. Waar het precies aan gelegen heeft is onduidelijk.” Undercover: “Als label moet je proberen om je artiesten een stap verder te brengen. En als dat niet gebeurt, dan neemt ook de motivatie af. Wij waren hard bezig met onze debuutplaat Zoek Dekking en hadden onze ziel en zaligheid in die tracks gelegd – als emcees, schrijvers, beatmakers en producers. Maar we kregen het idee dat de eindmix niet de aandacht zou krijgen die het verdiende. Want we wilden met onze debuutplaat méér bieden dan de bekende Zuidoost sound. Het kon nog zoveel beter. Ons huidige label DeF3 Entertainment kon ons die aandacht wel geven.”

Losgeslagen hobby

Zoek Dekking was vorig jaar al in grote lijnen klaar en werd onlangs door producer Guttermouff gemastered. Undercover glimt van trots: “We hebben het nu tot in de kleinste details precies hoe we het willen.” Een verzameling van de beste tracks. Puur op gevoel geselecteerd. Rex: “We hebben er ongeveer anderhalf jaar over gedaan om deze plaat te maken. We namen noodgedwongen onze tijd, want we hebben allebei een fulltime baan, een gezin en verantwoordelijkheden.” En het moet wel leuk blijven, knikt Undercover.

Click here to view the embedded video.

Met de grimmige gangsterrap van veel hun stadsdeelgenoten hebben Rex -N- Undercover weinig van doen. “Ik ken veel van die gasten en ben met ze opgegroeid,” zegt Rex. “Maar het werd me al heel snel duidelijk dat die levensstijl niet de mijne is. Misschien zouden we door extreem gedrag en extreme teksten meer media-aandacht kunnen krijgen, maar je leeft niet alleen voor jezelf. Je moet je kinderen recht in de ogen kunnen kijken. Ik wil me niet harder voordoen dan ik ben, want zoiets kan in deze buurt alleen maar slecht aflopen.”

“Hoe het tussen ons is begonnen, zo moet het blijven,” zegt Undercover grijnzend. “Puur als een losgeslagen hobby tussen twee vrienden, geboren uit passie voor de muziek. Het is ontzettend moeilijk om in Nederland als muzikant je brood te verdienen, tenzij je Marco Borsato of Andre Rieu bent. Daarom willen we geen compromissen sluiten. Het gaat ons niet om de hype. Een hype is maar voor even. Wij willen juist tijdloze classics maken.”

www.def3label.com

www.zoekdekking.hyves.nl